انواع پژوهش در روش تحقیق [آموزش کاربردی]

برای انجام هر کاری، ابتدا باید روش انجام آن را بلد باشید. اینکه بخواهید از تهران به شیراز بروید، ابتدا باید بدانید که از چه مسیر هایی می توانید سفر کنید و سپس به جاده بزنید. انجام کار های پژوهشی و تحقیقاتی نیز به همین صورت هست و بدون اطلاع از روش انجام، نمی توانیم آن را به پایان برسانیم و اگر نیز برسیم، در میانه راه به هزاران مشکل برخورد خواهیم کرد.

در این مقاله ما راهنمای جامعی برای دانشجویان و افراد علاقه مند به پژوهش (پایان نامه و مقاله) آماده کرده ایم که به صورت طبقه بندی شده و به زبانی ساده و کاربردی، انواع پژوهش را به همراه کاربرد توضیح می دهد و ابهامات احتمالی را رفع خواهد کرد.

چرا انتخاب نوع پژوهش اهمیت دارد؟

به طور کلی در فصل سوم و انجام پروپوپوزال ما با نوع پژوهش سر و کار داریم که باید مشخص کنیم از چه مسیر و طریقی، این پژوهش را انجام داده ایم. عدم آگاهی از انواع پژوهش و کاربرد های آن، ممکن است باعث شود تا یک پژوهش را از طریق یک روش نامرتبط به موضوع انجام دهیم که عملا اعتبار کار را از بین می برد.

فرض کنید موضوع شما ماهیت علی آزمایشی یا شبه آزمایشی دارد ولی آن را از طریق همبستگی انجام دهید، این باعث می شود که همان اول پروپوزال شما رد شود. پس انتخابی که می کنید بسیار مهم بوده و نوع پژوهش، چارچوب متدولوژی شماست!

انواع پژوهش از نظر هدف

«هدف شما از انجام این پژوهش چیست؟»  آیا برای کشف یک دانش جدید است و یا حل کردن یک مشکل عملی جدید؟ یا شاید هم برای ساخت یک محصول جدید این پژوهش صورت گرفته است؟ در قسمت زیر، پژوهش هایی که بر اساس هدف پژوهشگر انجام می شوند را دسته بندی کرده ایم.

پژوهش بنیادی

پژوهش بنیادی که به آن پژوهش محض نیز گفته می شود، به هدف گسترش مرز های دانش انجام می شود و لزوما نیازی نیست که کاربردی عملی داشته باشد. زمانی که کنجکاوی علمی یک پژوهشگر برانگیخته شود.

نتایج این نوع پژوهش اغلب به شکل نظریه های جدید، مدل های مفهومی یا کشف روابط بنیادین بین متغیر ها بدست می آید که پایه و اساس پژوهش های کاربردی و یا توسعه ای در آینده را تشکیل می دهد.

ویژگی های پژوهش بنیادی

این نوع پژوهش یکسری ویژگی هایی دارد که دانستن آن ها می تواند به شما در تشخیص آن کمک کند:

• نظریه گرا: خروجی پژوهش بنیادی عمدتا یک نظریه، مدل یا اصل علمی جدید است
• تعمیم پذیری بالا: نتایج برای جامعه های بزرگتر و متنوع نیز صدق می کنند و قابلیت تعمیم پذیری دارند.
• زمان بر: از انجایی که یک نظریه یا مدل جدید تولید می شود، مدت زمان کشف و بررسی آن بیشتر از پژوهش های کاربردی و توسعه ای است.
• سخت: عمدتا در مقطع دکتری یا پژوهش های ISI انجام می شود چراکه ارزش بالایی دارد و در مقطع ارشد و پایان نماه های علوم انسانی و … نادر است.

در مورد پژوهش های بنیادی بیشتر بدانید

پژوهش کاربردی

پژوهش کاربردی زمانی انجام می شود که شخص به دنبال پیدا کردن راه حل یک مشکل دست به قلم ببرد. به عبارتی بعد از اینکه یک پژوهش بنیادی انجام شد، در مرحله بعد می توان کاربردی برای آن پیدا کرد یا برای حل یک مسئله علمی از آن بهره برد. در این صورت پژوهشی که انجام می شود از نوع پژوهش کاربردی است. بیشتر در انجام پایان نامه ارشد مدیریت، حسابداری، روانشناسی و … از نوع کاربردی هستند.

ویژگی های پژوهش کاربردی

پژوهش های کاربردی عموما بر پایه یک نظریه یا مدل ساخته و پرداخته می شوند که ویژگی های زیر را دارند

• راه حل گرا: خروجی و نتیجه ای که از این پژوهش بدست می آید قابل استفاده عملی است.
• دامنه محدود تر: بر خلاف پژوهش بنیادی نتایج این پژوهش قابلیت تعمیم پذیری کمتری دارند و فقط برای موارد خاص قابلیت تعمیم دارند؛ چرا که برای حل مسئله مربوط به گروه خاص یا موارد خاص هستند.
• استفاده از نظریه های موجود: محقق از پژوهش های صورت گرفته پیشین استفاده می کند و خودش چیزی کشف نکرده یا نمی سازد.
• مدت زمان کمتر: چون چارچوب نظری آماده است و فقط باید در یک موقعیت خاص آزمون شود.

در مورد پژوهش کاربردی بیشتر بدانید

پژوهش توسعه ای

پژوهش توسعه ای که به آن R&D نیز گفته می شود (Research and Development) یک مرحله بعد از پژوهش کاربردی است. پژوهش کاربردی در اصل راه حل را پیدا می کند ولی پژوهش توسعه ای آن را به مرحله عملیاتی می برد. نتیجه این پژوهش یک خروجی ملموس است که می تواند در قالب نرم افزار، محصول، سیستم، راهبرد جدید و یا غیره باشد.

ویژگی های پژوهش توسعه ای

• خروجی ملموس: خروجی این پژوهش یک ابزار، سیستم یا محصول است که کار می کند و بر پایه تحقیقات علمی پیشین است.
• دارای چرخه: طراحی، آزمایش، بازخورد، اصلاح و کنترل و این چرخه تکرار می‌شود تا بعد از ایجاد ورژن های مختلف، محصول نهایی و قابل استفاده شود.
• رشته های فنی مهندسی: این نوع پژوهش بیشتر در رشته های فنی مهندسی دیده می شود که در آن ها قابلیت عملی سازی وجود دارد. البته علاوه بر رشته های مهندسی، پزشکی و برخی رشته های علوم نظری نیز شامل این پژوهش می شوند ولی عمدتا فنی مهندسی است.
• نیاز به مهارت عملی: پژوهشگر با ابزار هایی مثل Ansys و Matlab باید تسلط داشته باشد یا بتواند با زبان های برنامه نویس نرم افزار بنویسد و یا بتواند نمونه آزمایشگاهی تولید کند. (شیمی و پزشکی و غیره)

در مورد پژوهش توسعه ای بیشتر بدانید

انواع پژوهش از نظر کار با داده ها

تحقیقات از نظر اینکه آیا پژوهشگر در داده ها دست می برد یا خیر نیز می توان طبقه بندی کرد. این نوع پژوهش ها را می توانیم به دو دسته کلی طبقه بندی کنیم که عبارتند از:

• پژوهش های توصیفی
• پژوهش های آزمایشی

ابتدا بگذارید انواع پژوهش توصیفی را بررسی کنیم و راجع به ویژگی و زمان استفاده هر یک توضیح دهیم.

پژوهش پیمایشی

در پژوهش پیمایشی پژوهشگر با جمع آوری داده های از طریق (مصاحبه، پرسشنامه) به بررسی توزیع ویژگی ها و متغیر های مربوط به یک جامعه آماری می پردازد. این نوع پژوهش اغلب کمی است ولی باید بدانید که صرفا کمی نبوده و به صورت کیفی (مصاحبه باز) نیز انجام می شود. این جمع آوری داده ها می تواند مقطعی، طولی و یا و دلفی باشد.

ویژگی های پژوهش پیمایشی

به طور کلی می توان گفت که پژوهش پیمایشی ویژگی های زیر را دارد:

• نمونه‌گیری:  نتایج به کل جامعه تعمیم داده می‌شود.
• ابزار اصلی: پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده ساختاریافته.
• نوع پژوهش: اغلب کمی است اما نسخه کیفی (مصاحبه عمیق با نمونه کوچک) هم دارد.

در مورد پژوهش پیمایشی بیشتر بدانید

پژوهش همبستگی

در پژوهش همبستگی متغیر ها دستکاری نمی شوند و فقط رابطه یا رگرسیون آنها بررسی می شود. دقت کنید این پژوهش به کشف رابطه میان دو متغیر می پردازد. یعنی اگر متغیر “الف” اتفاق بیوفتد و همزمان نیز متغیر “ب” دچار تغییر شود، آنوقت میگوییم که میان این دو متغیر رابطه ای وجود دارد.
یا می توانیم از طریق رویداد متغیر الف وقوع رویداد “ب” را پیش بینی کنیم. به طور کلی این دو نکته را به یاد داشته باشید که سه نوع همبستگی دو متغیری، تحلیل رگرسیون و تحلیل کواریانس/ همبستگی از انواع آن هستند و همبستگی هیچ زمان علیت را مشخص نمی کند.

ویژگی های پژوهش همبستگی

• همزمانی: متغیر ها همزمان تغییر می کنند
• نوع روابط: نوع روابط (مثبت یا منفی) تک دامنه یا دو دامنه را مشخص میکند

در مورد پژوهش همبستگی بیشتر بدانید

پژوهش پس رویدادی/ علی – مقایسه ای

در پژوهش علی – مقایسه ای نیز امکان دستکاری متغیر ها وجود ندارد اما از نظر کاربرد، این پژوهش نیز مانند سایر پژوهش های علی که در ادامه توضیح خواهیم داد، در پی کشف علت رویداد پدیده ها و تاثیر آنها بر یکدیگر مورد بررسی قرار می گیرند. به عنوان پژوهشگر و با دیدگاه گذشته نگر، متغیر های مستقل را مقایسه می کنیم. هرچند رویکرد ما در این پژوهش هم توصیفی است اما به دنبال اثبات علیت هستیم.

ویژگی های پژوهش پس رویدادی/ علی – مقایسه ای

• پیدا کردن علت: از معلول به سمت علت حرکت می کنیم (اول متغیر های وبساه بررسی می شوند بعد مستقل ها پیدا می شوند)
• گذشته نگر: برای بررسی علت اتفاقات گذشته مورد استفاده قرار می گیرد.

پژوهش مطالعه موردی (Case Study)

مطالعه موردی به معنای تمرکز بر روی یک مسئله خاص و کالبدشکافی آن است که می تواند به صورت توصیفی، اکتشافی و یا تبیینی باشد. این نوع پژوهش معمولا کیفی است ولی به صورت کمی نیز قابلیت انجام دارد.

ویژگی های پژوهش مطالعه موردی

• اختصاصی: بر یک وضعیت، سازمان و یا یک پدیده خاص تمرکز میکند
• توصیفی و عمیق: خروجی نهایی عموما یک توصیف مفصل و چند بعدی از سوژه است
• چندین منبع: داده ها از طریق چندین منبع مختلف جمع آوری می شوند مثل پرسشنامه، مشاهده و مصاحبه
• محدودیت تعمیم: نتایج را نمی توان به صورت مستقیم بر روی جوامع بزرگتر مورد استفاده قرار داد اما می تواند برای پژوهش های بعدی به الگو یا نظریه تبدیل شود

در مورد مطالعه موردی بیشتر بدانید

پژوهش اقدام پژوهی (Action Research)

در این نوع پژوهش، محقق به عنوان کسی که با مشکلی برخورد می کند، سعی می کند تا از طریق روش علمی به حل آن مشکل بپردازد و به نوعی می توان گفت که اقدام پژوهی، یونیک ترین روش توصیفی در میان انواع پژوهش است.

ویژگی های اقدام پژوهشی

• چرخه ای: چرخه از شناسایی مشکل آغاز شده و به برنامه ریزی، اجرا، مشاهده، ارزیابی، اصلاح و در نهایت کنترل ختم می شود و مجدد این پروسه ادامه می باید.
• اختصاصی: این پژوهش صرفا در محیطی کاربرد دارد که پژوهش در ان انجام می شود و قابلیت تعمیم پذیری ندارد اما ممکن است روشی یا الگویی که برای حل مشکلات استفاده می شوند، در صورت یونیک بودن تبدیل به ابزار شوند.
• کیفی: این پژوهش نیز به صورت کیفی انجام می شود البته در مواردی نیز می توان آنرا میکس متود انجام داد

در مورد اقدام پژوهی بیشتر بدانید

پژوهش هایی که در بالا ذکر شده بود از نوع غیر آزمایشی بودند و عموما با توصیف کردن همراه بودند اما در قسمت زیر قصد داریم تا به توضیح پژوهش های آزمایشی، که یکی از جذاب ترین انواع پژوهش هستند بپردازیم. پژوهش های آزمایشی (با فاکتور پژوهش علی – مقایسه ای) تنها پژوهش هایی هستند که در آن می توانیم نوع اثر متغیر ها بر یک دیگر و روابط علی معلولی آن ها را مشخص کنیم. ما در پستی جداگانه راجع به پژوهش علی + آموزش جامع و کاربردی آن توضیح داده ایم.

پژوهش آزمایشی واقعی

در این روش آزمودنی ها (متغیر های مستقل) به صورت کاملا تصادفی به گروه کنترل و آزمایش تقسیم بندی می شوند و آزمایش هایی بر روی آنها انجام می شود تا پژوهشگر ببیند ایا رابطه علت معلولی بین انها وجود دارد و یا خیر؟

پژوهش شبه آزمایشی

پژوهش شبه آزمایشی زمانی به کار می رود که گروه ها از قبل مشخص شده اند و نمی توان آن ها را به صورت تصادفی گروه بندی کرد به علت شرایط قانونی، اخلاقی و … که در این صورت پژوهشگر با همان امکانات و گروه بندی کار را پیش می برد هرچند اعتبار علمی داخلی کمتری دارد اما تعمیم پذیری آن در جوامع بیشتر است.

انواع پژوهش از نظر ماهیت داده

یکی دیگر از راه های طبقه بندی پژوهش، بر اساس نوع و جنس داده های جمع آوری شده است که شما به خوبی با آنها آشنایی دارید ولی ما در این طبقه بندی روش تحلیل و نرم افزار مورد نیاز برای تحلیل آن ها را نیز به شما خواهیم گفت. داده ها به سه حالت وجود دارند که عبارتند از:

• کمی (Quantitative)
• کیفی (Qualitative)
• آمیخته (Mix-Method)

پژوهش کمی (Quantitative Research)

در پژوهش کمی، داده ها به شکل عدد هستند و با ابزارهای آماری تحلیل می‌شوند. ابزار اصلی پرسشنامه لیکرت است و نرم‌افزارهای رایج آن SPSS، AMOS و Smart PLS هستند.

ویژگی‌های پژوهش کمی

• داده عددی (طیف لیکرت، نمرات، آمار رسمی)
• فرضیه دارد و آزمون آماری انجام می‌دهد
• حجم نمونه بالا
• تعمیم‌پذیری بالاتر
• ابزار: SPSS، AMOS، Smart PLS، Excel

پژوهش کیفی (Qualitative Research)

در پژوهش کیفی، داده‌ها به شکل متن، گفتار و مشاهده هستند. محقق به دنبال درک عمیق از معنا، تجربه و فرایند است، نه شمارش و اندازه‌ گیری. ابزارهای رایج آن مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، مشاهده مشارکتی و تحلیل اسناد است.

ویژگی‌های پژوهش کیفی

• داده متنی/گفتاری
• سوال پژوهش به‌جای فرضیه
• حجم نمونه کم اما عمیق
• روش تحلیل: تحلیل مضمون، تحلیل محتوا، گراندد تئوری
• ابزار: MAXQDA، Atlas.ti

پژوهش آمیخته (Mixed Methods)

پژوهش آمیخته هم داده کمی دارد هم کیفی که ما به آن میکس متود می گوییم. این دو می‌توانند به صورت همزمان و موازی و یا به صورت متوالی (اول کیفی بعد کمی و یا بلعکس). ما زمانی از میکس متود استفاده می کنیم که یک روش به‌تنهایی نمی‌تواند به سوال پژوهش پاسخ کامل دهد. آیا می دانید چطور باید داده مناسب را تشخیص دهید؟

ویژگی‌های پژوهش ترکیبی

• هم پرسشنامه دارد هم مصاحبه
• نیاز به مهارت در هر دو نوع تحلیل
• زمان‌برتر اما جامع‌تر
• در پایان‌نامه‌های دکتری رایج‌تر است